Tržište električne energije u jugoistočnoj Evropi prolazi kroz duboku strukturnu transformaciju koja postaje sve vidljivija kroz podatke o trgovanju, obrasce proizvodnje i investicione tokove. Ono što se nekada posmatralo kao relativno jedinstveno regionalno tržište postepeno se deli na tri različite elektroenergetske zone, od kojih svaka ima sopstvene mehanizme formiranja cena, proizvodni profil, investicione potrebe i komercijalne mogućnosti, navodi Electricity.Trade.
Kretanja cena zabeležena tokom maja 2026. godine predstavljaju jedan od najuverljivijih dokaza da se ovaj proces ubrzano odvija. Iako su prosečne cene električne energije pale širom regiona, intenzitet tog pada značajno se razlikovao među državama. U Albaniji je prosečna cena na berzi ALPEX-a iznosila 81,16 €/MWh, u Crnoj Gori na berzi BELEN-a 83,92 €/MWh, u Severnoj Makedoniji na tržištu MEMO-a 82,66 €/MWh, dok je u Grčkoj na berzi HENEX-a dostigla 85,81 €/MWh. Nasuprot tome, na srpskoj berzi SEEPEX prosečna cena iznosila je 91,95 €/MWh, na bugarskoj berzi IBEX 97,41 €/MWh, na rumunskoj berzi OPCOM 103,64 €/MWh, na hrvatskoj berzi CROPEX 101,52 €/MWh, na slovenačkoj berzi BSP 101,15 €/MWh, dok je na mađarskoj berzi HUPX dostigla 104,53 €/MWh.
Ovako formirana cenovna struktura ukazuje na nastanak tržišnog sistema sa tri nivoa, koji se prostire od jadranskog i egejskog područja ka centralnoj Evropi.
Prvu grupu čini ono što se sve češće može opisati kao južna zona diskontnih cena zasnovana na obnovljivim izvorima energije, koju čine Albanija, Crna Gora, Severna Makedonija i Grčka. Ovim tržištima sve više dominira proizvodnja iz obnovljivih izvora, pre svega iz hidroelektrana i solarnih elektrana. Albanija predstavlja najizraženiji primer takvog razvoja. Tokom prvog kvartala 2026. godine proizvela je 3.647 GWh električne energije, pri čemu je približno 93% proizvodnje poticalo iz hidroelektrana. Izvoz električne energije porastao je za više od 105% na godišnjem nivou i dostigao 1.503 GWh, potvrđujući rastuću ulogu zemlje kao regionalnog snabdevača jeftinom energijom iz obnovljivih izvora.
Crna Gora sve više koristi iste regionalne prednosti. Dobra hidrološka situacija, rastući uvoz električne energije iz obnovljivih izvora iz susednih zemalja i pristup jadranskom prenosnom koridoru doprineli su nižim prosečnim cenama. Slične koristi ostvaruje i Severna Makedonija, koja istovremeno postepeno povećava integraciju sa evropskim tržištem električne energije.
Grčka predstavlja najnapredniji primer ove transformacije. Zemlja kontinuirano povećava kapacitete solarnih elektrana, što dovodi do sve češćih viškova proizvodnje tokom dnevnih časova. Proizvodnja iz fotonaponskih sistema sve više obara dnevne cene električne energije, stvarajući pritisak na prihode tržišno orijentisanih projekata obnovljivih izvora energije. Kao rezultat, nastaje tržište na kojem obilna proizvodnja iz obnovljivih izvora stvara trajni pritisak na prosečne cene, uprkos ekonomskom rastu i rastu elektrifikacije.
U ovoj južnoj zoni sve veći značaj imaju fleksibilnost sistema i upravljanje energijom, a ne sama količina proizvedene električne energije. Zbog toga baterijski sistemi za skladištenje energije, reverzibilne hidroelektrane, fleksibilna industrijska potrošnja i izvozne trgovinske strategije postaju vredniji od samostalnih solarnih projekata koji energiju prodaju direktno na tržištu.
Drugu grupu čini ono što se sve jasnije profilisalo kao centralna zona za balansiranje sistema, sa Srbijom, Bugarskom i Rumunijom u njenom središtu. Za razliku od južnih tržišta u kojima dominiraju obnovljivi izvori energije, ove zemlje kombinuju veliku industrijsku potrošnju, razvijenu prenosnu infrastrukturu, termoenergetske kapacitete, nuklearne elektrane i rastući broj postrojenja iz obnovljivih izvora. Njihova uloga u regionalnom sistemu sve manje se svodi na samu proizvodnju električne energije, a sve više na održavanje ravnoteže sistema.
Rumunija ostaje jedan od strateški najvažnijih elektroenergetskih sistema u jugoistočnoj Evropi. Zemlja raspolaže značajnim hidroenergetskim resursima, ubrzano razvija vetroelektrane i solarne elektrane, poseduje Nuklearnu elektranu „Černavoda“ i ima razvijene prekogranične veze sa Mađarskom, Srbijom, Bugarskom i Moldavijom. Uprkos padu cena tokom maja, Rumunija je ostala među najskupljim tržištima regiona sa prosečnom cenom od 103,64 €/MWh, što odražava njenu važnu ulogu u balansiranju regionalnih tokova električne energije.
Bugarska zauzima podjednako važnu poziciju. Zemlja se i dalje oslanja na kombinaciju proizvodnje iz Nuklearne elektrane „Kozloduj“, preostalih kapaciteta na ugalj i ubrzanog razvoja baterijskih sistema za skladištenje energije. Istovremeno, Bugarska postaje jedno od najbrže rastućih evropskih tržišta za skladištenje energije, što će dodatno povećavati njen značaj kako udeo obnovljivih izvora bude rastao širom regiona.
Srbija se nalazi u geografskom i komercijalnom centru balkanske elektroenergetske mreže. Tokovi električne energije između Rumunije, Bugarske, Mađarske, Bosne i Hercegovine, Crne Gore i Severne Makedonije često prolaze upravo kroz srpski elektroenergetski sistem. Istovremeno, veliki industrijski potrošači poput kompanija HBIS Group, Linglong Tire, rudarskih i proizvodnih sistema stvaraju značajnu i relativno stabilnu potražnju za električnom energijom.
Uloga balansiranja koju obavljaju Srbija, Bugarska i Rumunija postaje sve značajnija kako se proizvodnja iz obnovljivih izvora širi regionom. Zbog toga se očekuje da će baterijski sistemi, pomoćne sistemske usluge, balansne rezerve, akumulacione hidroelektrane i fleksibilne gasne elektrane privući značajne investicije tokom ostatka ove decenije.
Treću grupu predstavlja zona premijum cena povezana sa centralnom Evropom, koju čine Hrvatska, Slovenija i Mađarska. Ova tržišta svoje cenovne signale sve više dobijaju iz Austrije, Nemačke i Italije, a sve manje iz dinamike obnovljivih izvora koja oblikuje južni Balkan.
Mađarska predstavlja najizraženiji primer takvog modela. Uprkos snažnim interkonekcijama sa susednim balkanskim tržištima, cene na berzi HUPX i dalje prvenstveno odražavaju kretanja cena gasa, emisija ugljenika i industrijske potražnje u centralnoj Evropi. Tokom druge polovine maja prosečna cena iznosila je 104,53 €/MWh, što je Mađarsku učinilo najskupljim tržištem među glavnim berzama jugoistočne Evrope.
Slovenija koristi stabilizujući uticaj Nuklearne elektrane „Krško“, snažne prekogranične veze i duboku integraciju sa centralnoevropskim centrima trgovine električnom energijom. Hrvatska na sličan način održava čvrste fizičke i komercijalne veze sa Slovenijom, Mađarskom i Italijom, što smanjuje njenu izloženost pritiscima viška proizvodnje iz obnovljivih izvora koji su sve izraženiji južnije na Balkanu.
Ova tržišta takođe imaju koristi od snažnije industrijske potrošnje, veće finansijske likvidnosti, razvijenijih terminskih tržišta i većeg prisustva međunarodnih trgovinskih kompanija. Zbog toga sve više funkcionišu kao premijum cenovna zona jugoistočne Evrope.
Ono što se danas oblikuje u regionu sve više podseća na lanac vrednosti električne energije, a ne na jedno jedinstveno tržište. Jeftina energija iz obnovljivih izvora sve više se proizvodi na jugu. Usluge balansiranja sistema i tranzita koncentrisane su u centralnom delu regiona. Premijum cene i najveća finansijska likvidnost ostaju skoncentrisani na severu.
Na taj način električna energija dobija dodatnu vrednost dok prolazi kroz sistem. Megavat-sat proizveden u hidroelektrani u Albaniji ili Crnoj Gori može na kraju biti potrošen u Hrvatskoj, Mađarskoj ili Italiji, pri čemu ograničenja prenosne mreže, potrebe za balansiranjem i tržišne razlike određuju gde i koliko vrednosti će biti ostvareno duž tog puta.
Za investitore su implikacije sve jasnije. Solarni projekat u Grčkoj suočava se sa potpuno drugačijim tržišnim okruženjem od solarnog projekta u Mađarskoj. Baterijski sistem instaliran u Srbiji može stvarati veću vrednost od istog takvog sistema u Albaniji upravo zbog uloge Srbije u balansiranju regionalnog sistema. Vetroelektrana u Crnoj Gori može sve češće ostvarivati više večernje cene putem izvoza kroz jadranski koridor, dok projekti skladištenja energije u Rumuniji mogu profitirati od mogućnosti balansiranja koje nastaju usled brzog razvoja obnovljivih izvora širom regiona.
Tržište električne energije jugoistočne Evrope više se ne kreće ka jedinstvenom sistemu. Umesto toga, ono evoluira u mrežu međusobno povezanih, ali sve diferenciranijih regionalnih tržišta, od kojih svako poseduje sopstvenu ekonomsku logiku, investicione pokretače i dugoročnu stratešku vrednost. Investitori, trgovci i energetske kompanije koji na vreme prepoznaju ove nove tržišne zone verovatno će biti među najvećim dobitnicima naredne faze energetske tranzicije u regionu.
