Primena Mehanizma prilagođavanja na granici ugljenika (CBAM) na uvoz električne energije iz jugoistočne Evrope stvara merljive finansijske i strukturne rizike za energetski sektor regiona. U Srbiji, električna energija predstavlja ne samo domaću uslugu, već i trgovinsku robu koja podržava regionalnu ravnotežu, likvidnost i povratke od investicija. Svaki dizajn CBAM-a koji pogrešno proceni sadržaj ugljenika izvožene električne energije direktno utiče na cene struje, troškove kapitala i adekvatnost sistema.
Serbija ima instaliranu električnu kapacitet od približno 9,0 GW, sa godišnjom bruto proizvodnjom od oko 34–35 TWh u hidrologijski normalnim godinama. Termalne elektrane na lignit čine oko 60–65 procenata proizvodnje, dok hidroelektrane čine oko 24–26 procenata, a preostali deo dolazi iz vetra, gasa i drugih izvora. Tokom godina kada je Srbija sposobna za izvoz, obično se plasira između 2,0–4,0 TWh neto električne energije na regionalna tržišta, pretežno prema Mađarskoj, Romaniji i Hrvatskoj.
Kada se primeni CBAM, uvozu električne energije u EU dodeljuje se cena ugljenika koja odgovara trenutnoj ceni dozvola EU ETS. Koristeći konzervativni opseg cena ETS od €80–100 po toni CO₂, trošak ugljenika ugrađen u srpsku električnu energiju zavisi isključivo od primenjenog faktora emisije. Ako se koriste prosečne vrednosti mreže, prosek intenziteta Srbije od otprilike 0,55 tCO₂/MWh implicira CBAM trošak od €44–55 po MWh. Kada se primeni na 3,0 TWh izvoza, to dovodi do godišnje izloženosti CBAM-u od €130–165 miliona.
S obzirom na to da se električna energija isporučuje na marginalnoj osnovi, postoji rizik od sistemske distorzije. U Srbiji i širom SEE regiona, marginalna jedinica izvoza tokom velikog dela godine je hidroenergija ili vetroenergija. Tokom proleća i ranog leta, sati dominirani hidroenergijom često čine između 40–60 procenata izvoza. Primena prosečnog godišnjeg faktora emisije rezultira prekomernim oporezivanjem nisko-ugljenih izvora energije.
Kapitalno tržište trenutno pokazuje hitne posledice. Novi projekti vetroelektrana i solarnih panela u Srbiji razvijaju se uz indikativne CAPEX nivoe od €1,1–1,4 miliona po MW za vetar, a €0,55–0,75 miliona po MW za solarne sisteme. Ovi projekti zavise od regionalne konvergencije cena i opcionalnosti izvoza kako bi postigli IRR-eve u opsegu od 8–12 procenata. Ukoliko neizvesnost oko CBAM-a smanji očekivane cene izvoza za čak €10–15/MWh, IRR-evi projekata će se smanjiti za 150–250 baznih poena.
Pored toga, CBAM uvodi nove operativne troškove povezane sa monitoringom i verifikacijom. Za portfelj privatnih vetroelektrana srednje veličine od 300 MW, godišnji trošak verifikacije prema CBAM standardima procenjuje se na između €0,25–0,45 miliona godišnje. Ova obaveza postaje značajan trošak kada se doda drugim operativnim troškovima kao što su troškovi uravnoteženja i mrežni takse.
Putevi verifikacije za zelenu energiju su ključni. Prema pravilima CBAM-a, uvoznici mogu prijaviti stvarne emisije umesto podrazumevanih vrednosti ako ih verifikuje akreditovani nezavisni verifikator. Ovo zahteva preciznu atribuciju ugljenika na nivou instalacije za srpske proizvođače.
S obzirom na nacionalne energetske planove Srbije koji predviđaju povećanje udela obnovljivih izvora do 40 procenata do 2030. godine, potrebna su dodatna ulaganja između €6–8 milijardi. Odlaganje primene CBAM-a do 2028. može omogućiti izgradnju portfolija verifikovane zelene energije koja može demonstrirati minimalnu CBAM odgovornost prilikom izvoza u EU.
S obzirom na sve ove aspekte, pravovremena implementacija politika je ključna kako bi se smanjili rizici povezani sa curenjem ugljenika dok se istovremeno očuvaju signali za investicije.
