Dok se vetroenergija u Srbiji i Severnoj Makedoniji promoviše kao stub zelene tranzicije, razvoj vetroparkova u Južnom Banatu i regionu Demir Kapije otvorio je pitanja transparentnosti, vlasništva i uloge države. Projekti se razvijaju brže nego što lokalne zajednice imaju priliku da učestvuju u donošenju odluka, dok kontroverze prate gotovo svaki korak – od pitanja prostornog planiranja i uticaja na životnu sredinu do netransparentnih vlasničkih struktura.
U Srbiji se vetroenergija koristi više od decenije, ali i dalje ima relativno mali udeo u ukupnoj proizvodnji struje. Gotovo svi vetroparkovi su u privatnom vlasništvu, dok država ima ograničenu ulogu, sa izuzetkom vetroparka Kostolac u vlasništvu EPS-a. Razvoj sektora oslanja se pre svega na privatni kapital i sistem državnih podsticaja, dok se sličan obrazac primetan i u Severnoj Makedoniji.
Južni Banat se izdvojio kao glavni centar vetroenergije u Srbiji. Na mapi Južnog Banata već su upisani vetroparkovi Kovačica, Pupin, Čibuk 1, Alibunar i Alibunar I. Paralelno se razvijaju projekti Alibunar 1 i Alibunar 2, dok su Samoš i Samoš 2 u fazi planiranja. U ovom delu Vojvodine postoji i nekoliko manjih postrojenja, poput vetroparka Malibunar, kao i projekti ograničenog kapaciteta, koji nemaju značajniji uticaj na ukupnu prostornu i energetsku sliku regiona. Novi projekti planiraju se i na području opštine Pančevo.
U ovom regionu prisutna su dva modela razvoja: projekti koji su prešli iz evropskog u kinesko vlasništvo (Alibunar 1 i 2) i projekti koje formalno vode domaće firme, ali sa nedovoljno jasnim podacima o krajnjim investitorima. U oba modela operativnu ulogu ima Lazar Lazendić, investitor povezan sa više od 18 firmi i saradnik EPS-a. On se u projektima ne pojavljuje kao vlasnik kapitala, već kao direktor i operativni nosilac SPV kompanija, zadužen za vođenje firmi kroz različite faze razvoja i povezivanje lokalnih procedura sa kapitalom koji ulazi u projekte u kasnijim fazama.
Najstariji i najveći vetropark u Srbiji Alibunar izgrađen je pre nekoliko godina i nalazi se u vlasništvu belgijske kompanije Elicio, kojoj pripada i manji vetropark Malibunar. Tokom 2023. godine u rad je puštena i vetroelektrana Alibunar I (9 MW), čiji je investitor slovenačka kompanija Rudis, što je bio prvi novi vetropark u Srbiji nakon Čibuka 1.
Paralelno su razvijani projekti Alibunar 1 i Alibunar 2, ukupne planirane snage oko 168 MW. Ovi projekti nastali su u okviru portfolija zapadnoevropskih investitora, unutar struktura povezanih sa belgijskom kompanijom Windvision, koja je poslovala u Srbiji preko firme WV International.
Promena vlasničke strukture usledila je krajem decembra 2024. godine, kada u oba projekta ulazi kompanija Heavy Energy International Limited sa sedištem u Hong Kongu, preuzimajući većinski udeo. Preostali deo vlasništva zadržala je holandska filijala Windvision grupe. Početkom 2025. godine potvrđeno je da je Heavy Energy International povezana sa kineskim proizvođačem vetroturbina SANY Renewable Energy, čime projekti prelaze u kinesko vlasništvo.
Uprkos promeni vlasništva, operativno upravljanje projektima u Srbiji ostaje nepromenjeno. Kao direktor i zakonski zastupnik projektnih firmi za Alibunar 1 i 2, Lazar Lazendić zadržava ulogu u vođenju društava, komunikaciji sa institucijama i koordinaciji lokalnih procedura u ime stranog vlasnika. Elektroprivreda Srbije preuzela je obavezu otkupa celokupne proizvedene električne energije, dajući dodatnu institucionalnu težinu ovim projektima.
U maju 2025. godine EPS je sa projektnim kompanijama Windvision Windfarm A i Windvision Windfarm B potpisao ugovore o tržišnoj premiji i otkupu električne energije, čime su projekti Alibunar 1 i 2 formalno uključeni u sistem državne podrške za obnovljive izvore energije.
Preuzimanje projekata Alibunar 1 i 2 uklapa se u širi obrazac prisustva kineskih aktera u sektoru obnovljivih izvora energije u Srbiji i Severnoj Makedoniji. Kineske kompanije ulaze u projekte u različitim ulogama – kao dobavljači tehnologije, finansijski partneri ili vlasnici – najčešće nakon što su ključni planski i regulatorni rizici već razrešeni.
Institucionalni okvir kineskog prisustva u Srbiji dodatno je ojačan u januaru 2024. godine potpisivanjem memoranduma o razumevanju sa kineskim kompanijama Shanghai Fengling Renewable i Zijin Mining Group, predviđajući velika ulaganja u vetro, solarne i projekte proizvodnje zelenog vodonika.
Zijin je već strateški partner Srbije u rudarskom sektoru kroz preuzimanje većinskog udela u nekadašnjem državnom preduzeću RTB Bor, što ove energetske projekte smešta u širi kontekst kineskih infrastrukturnih i industrijskih ulaganja u okviru inicijative Pojas i put.
Međunarodni mediji početkom februara objavili su da se kineski proizvođač vetroturbina Goldwind našao pod istragom Evropske unije zbog sumnje da je primao strane subvencije koje mu daju nepravednu tržišnu prednost u Evropi. Preliminarni pregled mogućeg narušavanja tržišne konkurencije kineskih proizvođača pokrenula je Evropska komisija u aprilu 2024. godine.
